धर्मचक्र प्रवर्तन सुत्त व्याख्या

यस सम्बन्धमा सर्वप्रथम धर्मचक्षु भनेको के हो र भगवान्ले प्रतिपादन गर्नुभएको मध्यमार्गी साधनाले कसरी साधकमा धर्मचक्षु उत्पन्न गर्छ ? भन्ने प्रश्नकै उत्तर खोज्नुपर्ने हुन्छ ।

साधनाका कारण प्राप्त भइरहेका आन्तरिक आध्यात्मिक रूपान्तरणलाई प्रामाणिकरूपमा बोध गर्नु नै धर्मचक्षु जाग्नु हो । जब साधक आर्य अष्टाङ्गमार्ग साधनामा प्रवेश गर्छ, जब उसले सुखद वा दुखद संवेदनाहरूलाई भोग गर्ने मनको स्वभावलाई परिवर्तन गर्न समभावी साधना प्रारम्भ गर्छ वा जब जन्म–जन्मान्तरका चित्त विकारलाई नष्ट गर्दै चित्तलाई शुद्ध गराउन साधना गर्दछ । यस क्षणमा धम्मको शाश्वत नियमहरू क्रियाशीलताका कारण साधनामा आन्तरिक रूपान्तरणको प्रक्रिया प्रारम्भ हुन्छ ।

जब यो प्रक्रिया प्रारम्भ हुन्छ तब साधकले आन्तरिक क्षेत्रमा भइरहेका यी आध्यात्मिक रूपान्तरणलाई प्रामाणिकरूपमा बोध गर्न थाल्छ । साधकले साधनाका कारण चित्त झन्झन् शान्त, शुद्ध र निर्मल हुँदै गएको अनुभूति प्राप्त गर्छ । साधनामा भङ्ग, प्रिति प्रमोद, प्रश्रब्धि, अष्ठकलाप, अनित्य बोध, अनात्मबोध आदि अनुभूति प्राप्त गर्छ । प्रामाणिकरूपमा इन्द्रियातीत निर्वाणको क्षेत्रमा प्रवेश गरेको अनुभूति प्राप्त गर्छ ।

यी बोध कुनै सतही बौद्धिक घोषणा नभई आफ्नै अनुभूतिमा उतारिएको प्रामाणिक ज्ञान हुुन्छ । यसरी आर्य अष्टाङ्गमार्ग साधनामा प्रामाणिकरूपमा नै आन्तरिक आध्यात्मिक परिवर्तन भइरहेको बोध हुन्छ वा धर्मचक्षु उत्पन्न हुन्छ । जब कुनै साधक दुई अति (इन्द्रिय भोग र देहपीडक तपस्या) मा प्रवेश गर्छ तब यी साधनाका कारण विषयप्रति राग वा द्वेष उत्पन्न हुने हुनाले साधक निर्वाण साधनाले प्रदान गर्ने आन्तरिक रूपान्तरणको अनुभूति वा धर्मचक्षु प्राप्त गर्नबाट बञ्चित रहन्छ । यी दुई अति साधनाले विकार वा संस्कार विस्तार गर्ने हुनाले साधकले संस्कार विस्तारकै अनुभूति प्राप्त गर्छ र पीडा वा दुःख नै प्राप्त गर्छ । धर्म वा आध्यात्मिक रूपान्तरणकोे अनुभूति प्राप्त गर्न असमर्थ रहन्छ ।
यस मध्यमार्ग (साधना) ले ज्ञान प्रदान गर्छ

यहाँनेर प्रश्न उठ्छ कि मध्यमार्गी आर्य अष्टाङ्गमार्ग साधनाले कस्तो ज्ञान प्रदान गर्छ ? जब साधकले आर्य अष्टाङ्गमार्गका विभिन्न चरणबाट गुज्रिँदै निर्वाणतर्फ बढिरहेको आन्तरिक आध्यात्मिक अनुभूति प्रामाणिकरूपमै प्राप्त गर्छ तब यस्तो प्रामाणिक अनुभूति नै ज्ञानमा परिणत हुन पुग्छ । यस अवस्थामा निर्वाण साधनाले प्रदान गर्ने भनिएका अनुभूतिहरू बौद्धिक ज्ञान वा श्रवण ज्ञान नभई प्रमाणिक ज्ञान वा प्रज्ञा हुन पुग्छ ।

जब ज्ञान बौद्धिक नभएर स्वअनुभूतिमा उतारिइएको प्रामाणिक ज्ञान वा प्रज्ञा हुन्छ त्यस अवस्थामा देह परमाणुहरूको पुञ्ज रूप हो । चित्त तरङ्गरूप मात्र हो । देहसत्ता, चित्तसत्तामा जुन संवेदना उत्पन्न हुन्छन् ती विलाउँछन् । निर्वाणको स्थितिमा इन्द्रियातीत अनुभूति प्राप्त हुन्छन् आदि कुनै बौद्धिक ज्ञान वा घोषणा नभएर साधकले आपैmँभित्र अनुभव गरेको प्रामाणिक ज्ञान बन्न पुग्छ, सम्यक ज्ञान हुन पुग्छ । यसरी यस मध्यमार्गी साधनाले ज्ञान प्रदान गर्छ ।
यस मार्गले उपशमन वा शान्ति प्रदान गर्छ

पुनः प्रश्न उठ्न कि यो मार्गले कस्तो शान्ति प्रदान गछ ? जुन क्षणसम्म साधकले इन्द्रियहरू र विषयहरूका मिलनबाट उत्पन्न हुने सुखद वा दुखद संवेदनालाई भोग गरिरहन्छ त्यस स्थितिसम्म साधकमा धम्मको शाश्वत नियमहरूका कारण नयाँ संस्कार उत्पन्न भई रहन्छ । यस्तो स्थितिमा साधकमा चित्त विकार नाश हुनै सक्दैन । जब साधकले इन्द्रिय र विषयहरूका मिलनबाट उत्पन्न हुने संवेदनाप्रति न राग न द्वेषरूपी मध्यमार्गी साधना गर्छ, जब संवेदनाहरूप्रति सम्यक दृष्टि राख्छ तब यस्तो स्थितिमा नयाँ विकार सिर्जना हुने प्रक्रिया समाप्त मात्र नभई जन्म–जन्मान्तरदेखि चित्तमा सङ्ग्रहित विकार पनि जरादेखि नै नष्ट हुन थाल्छ । मानिसको दुःख, अशान्ति, व्याकुलता आदि चित्तमा संग्रहित विकारहरू नै हुन् । जब आर्य अष्टाङ्गमार्गद्वारा विकारहरूलाई जरादेखि नै नष्ट गरिन्छ तब यस्तो स्थितिमा साधकले शनैःशनैः शुद्ध चित्त स्थिति प्राप्त गर्छ । जब चित्त शुद्ध हुँदै जान्छ शनैःशनैः साधकले शान्ति प्राप्त गर्दै परमशान्ति प्राप्त गर्न थाल्छ । यसरी आर्य अष्टाङ्गमार्गले शान्ति प्रदान गर्छ तर जब साधक निर्वाणका दुई अति साधनामा प्रवेश गर्छ तब इन्द्रिय सुखभोग र कठोर देहपीडक तपस्यामा प्रवेश गर्छ र साधनाहरूमा संस्कार नाश नभई संस्कारहरू नै झन्झन् विस्तार हुन पुग्दा साधक झन्झन् अशान्त, दुःखी, व्याकुल हुँदै जान्छ ।

यस मध्यमार्गी साधनामार्गले अभिज्ञता, सम्बोधि र निर्वाण प्रदान गर्छ

यहाँनेर फेरि अर्को के प्रश्न उठ्न सक्छ भने कसरी यस साधनाले अभिज्ञता वा सर्वज्ञता सम्बोधि र निर्वाण प्रदान गर्छ ? जब कोही साधकले आर्य अष्टाङ्ग साधनालाई अनुभूतिमा उतार्ने प्रयास गर्छ तब उसले यस साधनालाई देह र मन (चित्त) को यथार्थ स्वरूपको अनुसन्धानबाट सुरू गर्छ । जब उसले देह क्षेत्रको यथार्थ अनुसन्धान प्रारम्भ गर्छ तब साधनाद्वारा देहको क्षेत्रमा संवेदनाहरू सिर्जना गर्न थाल्छ । यिनै संवेदनाहरूका सहारामा यस स्थूल देहलाई सूक्ष्म, सूक्ष्मतर र सूक्ष्मतमरूपमा टुक्र्याउँदै र संवेदनाहरूप्रति सम्यक दृष्टि राख्दै त्यस्तो स्थितिसम्म पुग्छ, जहाँ देहको क्षेत्र र चित्तको क्षेत्र उदय र व्यय भइरहेको परमाणुहरूको पुञ्ज जस्तै प्रतीत हुन थाल्छ ।

जतिजति अनुभूतिको स्तरमा यस देहक्षेत्र र चित्तक्षेत्र अनित्य रहेछ भन्ने ज्ञान पुष्टि हँुदै जान्छ त्यतित्यति साधक प्रतिपल उदय र व्यय भइरहेको तरङगरूप देह र चित्तमा ‘म’ र ‘मेरो’ जस्ता कुनै पनि वस्तु वा आधार प्राप्त गर्न असमर्थ रहन्छ । यसरी देह र चित्तको अनित्य बोधसँगै साधकमा ‘म’ भाव नष्ट हुँदै गएर अनात्मबोधको यथार्थ ज्ञान उदय हुन प्रारम्भ हुन्छ । मानिसको मूल अविद्या ‘म’ रूपी अहंभाव शनैःशनैः नष्ट हुँदै जान्छ ।

जब साधकले साधनालाई निरन्तरता दिइरहन्छ तब उसले सोतापन्न, सकृदागामी, अनागामी, अरहत आदि अवस्था पार गर्दै बुद्धत्व वा सम्बोधि प्राप्त गर्छ । यस सम्बोधि प्राप्तिको स्थिति नै निर्वाणको स्थिति हो । यही नै आर्य अष्टाङ्ग साधनाको अन्तिम अवस्था हो । यस स्थितिमा साधकले इन्द्रियातीत, अमृतमय निर्वाण पदलाई साक्षात्कार गर्छ । निर्वाण प्राप्त गर्नु नै अभिज्ञता (सर्वज्ञता), सम्बोधि (परिपूर्ण ज्ञान) प्राप्त गर्नु हो । यसरी साधकले मध्यमार्गी साधनाद्वारा अभिज्ञता, सम्बोधि र निर्वाण प्राप्त गर्छ ।

‘‘कतमा च सा, भिक्खवे, मज्झिमा पटिपदा तथागतेन अभिसम्बुद्धा चक्खुकरणी ञाणकरणी उपसमाय अभिञ्ञाय सम्बोधाय निब्बानाय संवत्तति ?’’

तथागतले त्यस्तो कुन मध्यमार्ग पहिल्याउनु भएको छ ? जसले चक्षू प्रदान गर्छ, ज्ञान प्रदान गर्छ, जो उपशमन लागि, अभिज्ञ हुनका लागि, सम्बोधिका लागि, निर्वाणको लागि हो ?

‘‘अयमेव अरियो अट्ठङ्गिको मग्गो, सेय्यथिदं– यो त्यहि आर्य अष्टाङ्गीक मार्ग हो, जुन यस प्रकार छः सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वचन, सम्यक कर्म, सम्यक जिविका, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृति, सम्यक समाधि ।
सम्मादिट्ठि सम्मासङ्कप्पो सम्मावाचा सम्माकम्मन्तो सम्माआजीवो सम्मावायामो सम्मासति सम्मासमाधि ।’’

जब भगवान् कुनै धार्मिक प्रवचन दिनुहुन्थ्यो त्यस धर्म देशना वा प्रवचनलाई सरल बनाउन आफैँ प्रश्न गर्नुहुन्थ्यो र उत्तर पनि आफैँ दिनुहुन्थ्यो । तपाईँ यस कुरालाई त्रिपिटकका अनेक सुत्तहरूमा देख्न सक्नुहुन्छ । भगवान्को धार्मिक प्रवचनको त्यही शैलीअनुरूप आफैँले सोधेको प्रश्नको उत्तर आफैँ दिने गर्नुहुन्छ ।

यहाँनेर प्रश्न उठ्न कि यो आर्य अष्टाङ्गमार्ग भनेको के हो ? यहाँ यसैबारे प्रष्ट हुने प्रयास गरिएको छ ।