अध्याय चारमा भगवान् बुद्धले निर्वाणपश्चात् बोध गर्नुभएको प्रकृतिको प्रतित्यसमुत्पाद नियमको व्याख्या गरिसकिएको छ । प्रकृतिको यस शाश्वत नियमले कसरी चित्तको संस्कार (संवेदना भोग गर्ने स्वभाव) प्राप्त गर्दा मानिसमा अनुलोमको चक्र (दुःखचक्र, भवचक्र, लोकचक्र) उत्पन्न गर्छ र कसरी यही नियमले चित्तको सम वा शुद्ध संस्कार (संवेदना भोग नगर्ने स्वभाव) प्राप्त गर्दा साधकमा प्रतिलोमको चक्र (धर्मचक्र र निर्वाण चक्र) उत्पन्न गर्छ ? भन्नेबारे स्वयं सम्यक सम्बुद्धले व्याख्या गर्नुभएको सत्यबारे माथि प्रकाश पारिसकिएको छ ।
प्रतित्यसमुत्पाद नियमको सीमितपक्ष के छ भने यस नियम स्वयंले चित्तका संस्कार (संवेदना भोग गर्ने स्वभाव) लाई उत्पत्ति गर्दैन । प्रकृतिको शाश्वत नियमले जुन संस्कार बीज प्राप्त गर्छ त्यसअनुरूप चक्रीयरूपमा परिणाम मात्र प्रदान गर्छ । यदि प्रतित्यसमुत्पादको नियम स्वयंले चित्तमा संस्कार उत्पन्न गर्दैन भने यस स्थितिमा के प्रश्न उठ्छ भने आखिर प्रतित्यसमुत्पादको यस नियमलाई संस्कार बीज कसले प्रदान गर्छ त ? वा प्रतित्यसमुत्पादको नियमले कसरी (कुन स्रोत र कारण आदि) बाट संस्कार बीज प्राप्त गरी मानिसमा अनुलोमको चक्र (दुःखचक्र) र प्रतिलोमको चक्र (निर्वाणचक्र) उत्पन्न गर्छ ?
यस स्थितिमा स्वभाविकरूपमा के यस संसार वा मानिस धम्म वा प्रकृतिको यस शाश्वत नियम मात्र नभई प्रकृतिका अन्य शाश्वत नियम पनि उपस्थित छन् वा क्रियाशील छन् ? भन्ने प्रश्न पनि सँगै उठ्छ । यस प्रश्नको उत्तर प्राप्त गर्न सर्वप्रथम तपाईंले स्वयंमा स्वसञ्चालित, तपाईं स्वयंले दृष्टि नदिनुभएको, अदृश्य, रहश्यमय जीवन प्रक्रियाप्रति दृष्टि दिन आवश्यक छ । स्वयंमा क्रियाशील जीवन प्रक्रियालाई गहनरूपमा अवलोकन, विश्लेषण, अध्ययन गर्न आवश्यक छ । त्यसैले आउनुहोस् यसलाई स्वयंको जीवनमा स्वतः चलिरहेका अनेक अदृश्य जीवन प्रक्रियालाई अवलोकन गरेर सत्य उत्तर प्राप्त गर्ने प्रयास गरौँ ।
जब तपाईं स्वयंको जीवनलाई गहिरिएर अवलोकन गर्नुहुन्छ तपाईं स्वयंको जीवनमा असङ्ख्य (अर्बौँ) संस्कार सङ्ग्रह भएको देख्नुहुन्छ । यस क्षणमा के प्रश्न उठ्छ भने आखिर तपाईंको जीवनमा कसरी वा के कारणले यी असङ्ख्य संस्कार उत्पत्ति र सङ्ग्रह भए ? तपाईंमा यी संस्कारका उत्पत्ति, सङ्ग्रह आदि अकारण भएका होलान् कि संस्कारहरूका उत्पत्ति, सङ्ग्रह आदिका पछाडि धम्म वा प्रकृतिको कुनै शाश्वत नियम पनि छिपेका होलान् ?
त्यस्तै जब तपाईं कुनै विषयलाई बारम्बार भोगिरहनुहुन्छ तपाईंको साधारण विषय भोग (विषय संवेदना भोग) का संस्कार विस्तार हुँदै गएर विषय आशक्तिमा परिणत हुन पुग्छ । विषयप्रतिको यस आशक्ति पनि विस्तार भएर तपाईंको गुण (प्रकृति, धर्म र स्वभाव आदि) मा परिवर्तन हुन पुग्छ । पुन प्रश्न उठ्छ कि कसरी एक साधारण विषयको संस्कार विषयप्रतिको आशक्ति वा गुणमा परिणत हुन्छ ? के यो विषयप्रतिको आशक्ति वा गुण विकास प्रक्रियाका पछाडि प्रकृतिको कुनै शाश्वत नियम छिपेको हुन सक्छ ? कि तपाईंको यस विषयप्रतिको आशक्ति वा गुणको विकास पनि अकारण घटित भइरहेको होला ?
त्यस्तै जब कुनै एक साधारण संस्कार विस्तार भएर तपाईंको गुण बन्छ । तपाईंमा सो गुण स्वत प्रकट भइरहन्छ । तपाईंमा गुणअनुरूप नै प्रतिक्षण विचारहरू उत्पन्न भइरहन्छन् । कर्महरू घटित भइरहन्छन् । प्रश्न उठ्छ कि तपाईं (मानिस) मा गुण किन स्वतः प्रकट हुन्छ ? किन तपाईंमा गुणअनुरूप विचारहरू, कर्महरू घटित हुन्छन् ? के यो गुण प्रकटीकरणका पछाडि धम्म वा प्रकृतिको शाश्वत नियम छिपेका हुन सक्छ ? कि यस गुण प्रकटीकरण पनि अकारण घटित भइरहेको छ होला ?
त्यस्तै जब तपाईंमा कुनै गुणको विकास हुन्छ तपार्इँ स्वतः सजातीय गुण भएका विषय वा व्यक्तितर्फ आर्कषित हुनुहुन्छ । साथै तपाईंको जस्तै सजातीय गुण भएका विषय वा व्यक्ति पनि तपार्इँप्रति स्वतः आर्कषित हुन्छन् ? सजातीय गुण भएका विषय र व्यक्ति एक अर्काप्रति किन आर्कषित हुन्छन् ? यो पनि अकारण घटित हुन्छ कि यसका पछाडि प्रकृतिको कुनै शाश्वत नियम छिपेको हुन सक्छ ?
के तपाईंले माथि व्याख्या गरिएका प्रक्रियाहरू, जसले तपाईंको जीवनलाई गहिराईमा पुगेर प्रभाव पारिरहेको छ । जसले गर्दा तपाईंको जीवनको दुःख, सुखलाई प्रभावित पारिरहेको छ । के तपाईंले यी अदृश्य जीवन प्रक्रियालाई बोध गर्नुभएको छ ? के तपाईंले स्वयंको जीवनमा जेजे आन्तरिक वा बाह्य परिणाम प्राप्त भएका छन् ती किन वा कसरी प्राप्त भए भनेर अवलोकन वा चिन्तन गर्नुभएको छ ?
विपश्यना साधनामा शाश्वत नियमको क्रियाशीलतालाई बोध गर्नुहोस्
मानिसको जीवनमा जुन संस्कार बीज सङ्ग्रह, संस्कार बीज विस्तार, गुण विकास, गुण प्रकटीकरण, गुण आर्कषण आदिको जुन अदृश्य प्रक्रिया चलिरहेको छ तपाईं ती प्रक्रियालाई विपश्यना साधनामा पनि स्पष्टरूपमा देख्न सक्नु हुन्छ ।
जब तपाईं विपश्यना साधनामा प्रवेश गर्नुहुन्छ तपाईंमा साधना संस्कारको जन्म हुन्छ । तपाईंको चित्तमा समभावको उत्पत्ति हुन्छ । जब तपाईं साधनालाई निरन्तरता दिइरहनुहुुन्छ शनैःशनैः विपश्यना साधना नै तपाईंको गुण बन्छ । यसरी साधनामा गुण बारम्बार ‘स्वतः प्रकट’ हुँदा तपाईं साधनामा प्रवेश गर्नुहुन्छ । तपाईं स्वतः सजातीय गुण भएका व्यक्ति वा विषयप्रति आर्कषित हुन थाल्नुहुन्छ । शनैःशनैः यही साधना प्रक्रियाद्वारा चित्तका संस्कारहरूलाई नाश गर्दै तपाईंले सोतापन्ना, सकृदागामी, अनागामी र अरहंत अवस्था प्राप्त गर्नुहुन्छ । शुद्ध चित्तको स्थिति वा निर्वाण प्राप्त गर्नुहुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा पनि प्रश्न उठ्छ कि तपाईंमा साधना संस्कारको उत्पत्ति कसरी हुन्छ ? तपाईंको चित्तमा समभावको संस्कार कसरी उत्पत्ति हुन्छ ? कसरी तपाईंको प्रथम साधना संस्कार विस्तार भएर साधना गुणमा परिवर्तन हुन्छ ? किन तपाईंको साधना गुण प्रकट हुन्छ ? वा किन तपाईं पुनःपुनः साधनामा प्रवेश गर्नुहुन्छ ? किन वा कसरी चित्तका संस्कार नष्ट भएर शुद्ध समभावी चित्तको स्थिति उत्पत्ति हुन्छ ?
माथि भनिएका परिणाम कुनै एकाध विपश्यी साधकले मात्र प्राप्त गर्दैनन् अपितु विधिपूर्वक विपश्यना साधना गर्ने प्रत्येक साधकले अन्ततः यिनै परिणाम प्राप्त गर्छन् । यस्तो स्थितिमा पनि प्रश्न उठ्छ कि आखिर किन साधनामा प्रवेश गर्ने ‘प्रत्येक’ साधकमा साधना बीज सङ्ग्रह, साधना बीज विस्तार, साधना गुण प्रकटीकरण, सजातीय गुण भएका विषय वा व्यक्तिप्रति आर्कषण, संस्कार उच्छेद, चित्त शुद्धी र अन्ततः निर्वाण प्राप्ति आदि परिणाम ‘अकाट्य’ वा समानरूपमा प्राप्त हुन्छन् ? के यो प्रत्येक साधकले प्राप्त गर्ने अकाट्य समान परिणामका पछाडि प्रकृतिका शाश्वत नियम छिपेका छन् ? कि यी परिणाम पनि अकारणै प्राप्त भइरहेका हुन्छन् ? यदि यी परिणाम अकारण प्राप्त भएका छन् भने किन प्रत्येक साधकले प्राप्त गर्ने परिणाम समान हुन्छन् ?
दुर्भाग्यपूर्ण कुरा के छ भने वर्तमान समयमा पनि बन्धन र निर्वाणको मूल कारण प्रकृतिका यिनै शाश्वत नियमका रहश्यलाई बुझ्न नसकी असङ्ख्य साधक निर्वाण प्राप्तिका नाममा अनेक कर्मकाण्डीय साधनाविधिमा अल्झिरहेका छन् । अनेक सम्प्रदाय, गुरु, माला, आभूषण, मत, दर्शन ग्रहण गरिरहेका छन् । प्रकृतिका शाश्वत नियमहरू (स्मरणरहोस् तपाईं प्रकृतिका यी शाश्वत नियमलाई ईश्वरीय नियम पनि भन्न सक्नुहुन्छ) लाई बुझ्न असमर्थ भई ‘मोक्ष वा निर्वाण’ शब्दको वरिपरि कर्मकाण्डको यति डरालाग्दो पहाड खडा गरेका छन् कि प्रकृतिकै शाश्वत नियमहरूकै कारण साधकहरूले निर्वाण विपरीत परिणाम प्राप्त गरिरहेका छन् । यसैले निर्वाण साधनाका गम्भीर साधकले बन्धन र मोक्षको केन्द्रमा अवस्थित धम्म वा प्रकृतिका ६ वटा शाश्वत नियमसँग परिचित हुन आवश्यक हुन्छ ।
के हुन् धम्म (प्रकृति) का नियमहरू ?
यदि तँपाई प्रतिक्षण संसारका प्रत्येक मानिसमा घटिरहेका (माथि व्याख्या गरिएका) संस्कार बीज उत्पत्ति, संस्कार बीज विस्तार, गुण विकास, गुण प्रकटीकरण, बीजअनुरूपको गुण उच्छेद आदि प्रक्रिया अकारण घटिरहेका छैनन् । अर्थात् कुनै कारण घटित भइरहेका छन् भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ भने वा प्रतित्यसमुत्पादको नियमले संस्कार बीज प्राप्त गरी दुःखचक्र वा निर्वाणचक्र उत्पन्न गर्नलाई प्रकृतिका अन्य शाश्वत नियमहरूको पनि सहयोग वा क्रियाशीलता आवश्यक हुन्छ भन्ने तथ्यलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ भने यस क्षणमा एक महत्वपूर्ण प्रश्न के उठ्छ भने आखिर प्रकृतिका अन्य शाश्वत नियम भनेका केके हुन् ? प्रकृतिका यी शाश्वत नियमका कार्य वा भूमिका केके हुन् ?
जब तपाईं भगवान् बुद्धका बचनहरूको सङ्ग्रह त्रिपिटकलाई गहिरिएर अध्ययन गर्नुहुन्छ भने अवश्य तपाईंले भगवान् बुद्धले व्याख्या गर्नुभएका प्रकृतिका विभिन्न शाश्वशत नियमलाई विभिन्न स्थानमा देख्न सक्नुहुन्छ । भगवान्ले प्रकृतिका यी शाश्वत नियमलाई कतै ‘प्रत्यक्ष’ कतै ‘अप्रत्यक्ष’ र कतै ‘साङ्केतिक’ रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ । भगवान् बुद्धका वचनहरूलाई गहिरिएर अध्ययन गर्दा मानिसको जीवनसत्तामा प्रकृतिका ६ वटा शाश्वत नियम क्रियाशील भएको तथ्य स्पष्टरूपमा देख्न सकिन्छ । भगवान् बुद्धले (प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष, साङ्केतिक) रूपमा व्याख्या गर्नुभएका धम्म वा प्रकृतिका ६ वटा शाश्वत नियम यस प्रकार छन्–
१.संस्कार वा बीज सङ्ग्रहको नियम
२.संस्कार वा बीज विस्तारको नियम
३.संस्कार वा गुण प्रकटीकरणको नियम
४.संस्कार वा गुण आकर्षणको नियम
५.प्रतित्यसमुत्पाद वा कारण–कार्य–कारण नियम
६.संस्कार वा गुण उच्छेदको नियम