विपश्यना साधना व्याख्या

संस्कार वा बीज विस्तारको नियम तपाईंको चित्तमा छिपेको धम्म वा प्रकृतिको त्यो शाश्वत नियम हो, जुन नियमले तपाईंको चित्तमा सङ्ग्रह भएको एक साधारण संस्कार बीज (संवेदना भोग गर्ने स्वभाव) लाई शनैःशनैः विस्तार गर्छ । यही शाश्वत नियमका कारण तपाईंको चित्तमा सङ्ग्रह भएका संस्कार बीज समयको धारामा विस्तार वा शक्तिशाली हुँदै गएर तपाईंको मूल स्वभाव वा गुणमा परिणत हुन पुग्छ वा साधारण संस्कार तपाईंको गुण, धर्म, स्वभाव, प्रकृति आदि बन्न पुग्छ ।

जब तपाईं कुनै विषयबाट उत्पन्न सुखद वा दुखद संवेदनालाई प्रथम पटक रागपूर्ण वा द्वेषपूर्ण प्रतिक्रिया दिनुहुन्छ वा भोग गर्नुहुन्छ त्यस क्षणमा यो सुखद वा दुःखद संवेदनाप्रति रागपूर्ण वा द्वेषपूर्ण प्रतिक्रिया गर्ने तपाईंको यो स्वभाव एक साधारण संस्कार बीजको रूपमा तपाईंको चित्तमा सङ्ग्रह हुन पुग्छ तर जब तपाईं विषयबाट उत्पन्न संवेदना सुखद वा दुखद भएकै कारण बारम्बार भोग गर्न थाल्नुहुन्छ ती क्षणमा प्रकृतिको यही शाश्वत नियमका कारण तपाईंको संवेदना भोग गर्ने स्वभाव पनि शनैःशनैः विस्तार वा शक्तिशाली हुन थाल्छ । अन्ततः यही नियमका कारण एक साधारण संस्कार बीज समयको धारामा विस्तार हुँदै गएर तपाईंको शक्तिशाली गुण वा विषयप्रति आशक्ति बन्न पुग्छ । यही गुण वा विषयप्रतिको आशक्ति नै तपाईंको जीवनको सम्पूर्ण विचार, चिन्तन, कर्मको केन्द्रविन्दु बन्न पुग्छ ।

मानिसमा छिपेको तीव्र कामवासन वा काम भोगबाट प्राप्त हुने सुखद संवेदनाप्रतिको तृष्णालाई यस नियमको परिणामको रूपमा लिन सकिन्छ । मानिसमा झाँगिएका डरलाग्दा सांसारिक वृृत्ति (काम, क्रोध, लोभ, मोह, इष्र्या, प्रतिरोध आदि) लाई पनि तपाईं यही बीज विस्तारको शाश्वत नियमको परिणामको रूपमा बुझ्न सक्नुुहुन्छ ।
जसरी यस शाश्वत नियमले सांसारिक संस्कारलाई विस्तार गरी मानिसमा विभिन्न प्रकारका भयानक सांसारिक गुण वा स्वभावको रूपमा विकास गर्छ त्यसैगरी प्रकृतिको यही शाश्वत नियम निर्वाण साधनाको क्षेत्रमा पनि लागू हुन्छ । जब तपाईं विपश्यना साधना प्रारम्भ गर्नुहुन्छ साधनाको प्रारम्भिक दिनहरूमा तपाईं देह र मनको चञ्चलताका कारण साधनामा लघु समय पनि टिक्न सक्नुहुन्न र संवेदनाप्रति पनि समभावी बन्न सक्नुहुन्न तर जब तपाईं साधनालाई निरन्तरता दिइरहनुहुन्छ त्यस अवस्थामा प्रकृतिको यही शाश्वत नियमका कारण तपाईंको प्रथम विपश्यना साधनाको संस्कार बीज शनैःशनैः विस्तार हुन थाल्छ । परिणामस्वरूप तपाईं दीर्घकालसम्म स्थिरतापूर्वक साधना गर्न सक्षम बन्नुहुन्छ । विपश्यना साधना तपाईंको गुणमा परिणत हुन पुग्छ । तपाईं एक साधारण साधकबाट विकसित वा उच्च साधक बन्नुहुन्छ । यही नियमकै कारण तपाईं चौवीसै घण्टा साधनामा आतापी, स्मृतिवान् र संप्रज्ञानी बन्नुहुन्छ र अन्ततः निर्वाण प्राप्त गर्न सक्नुहुन्छ ।

स्मरणरहोस् यदि तपाईं जीवनमा वैभव, प्रेम, शान्ति, स्वास्थ वा अन्य कुनै पनि प्रकारका सफलता प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने पनि तपाईंले यिनै संस्कार बीजलाई सर्वप्रथम आफ्नै जीवनमा रोपी यिनै संस्कारलाई यही शाश्वत नियमको सहयोगमा विस्तार गरी निरन्तर विस्तार वा मलजल गरिरहनुपर्ने हुन्छ ।

भगवान्द्वारा धम्मपदमा संस्कार बीज विस्तारको यस शाश्वत नियमलाई प्रत्यक्ष, अप्रत्यक्ष र साङ्केतिकरूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ । हेरौँ केही उदाहरण–

इध तप्पति पेच्च तप्पति, पापकारी उभयत्थ तप्पति ।
“पापं मे कतं” ति तप्पति, भिय्यो तप्पति दुगगतिं गतो ।।१७।।

अर्थात् पापीले यस संसारमा सन्ताप गर्छ, मरेर परलोक गएपछि पनि सन्ताप गर्छ । ‘मैले पाप गरेको छु’ भन्दै सन्ताप गर्छ । संस्कार वा बीज विस्तार नियमकाकारण झन् दुर्गति प्राप्त गरेर झन् बढी सन्ताप गर्छ ।

इध नन्दति पेच्च नन्दति, कतपुञ्ञो उभयत्थ नन्दति ।
“पुञ्ञं मे कतंति” नन्दति, भिय्यो नन्दति सुग्गतिं गतो ।।१८।।

अर्थात् पुन्यवान् मानिस यस लोकमा आनन्दित हुन्छ र परलोकमा गएर पनि आनन्दित हुन्छ । राम्रा काम गरेको ‘पुन्यकर्मी’ मानिस दुवै लोकमा आनन्दित हुन्छ । “मैले पुण्यकार्य गरेको छु” भन्दै आनन्दित हुन्छ । अन्ततः संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण झन् सुगति प्राप्त गरेर झन् बढी आनन्दित हुन पुग्छ ।

अभिवादनसीलिस्स, निच्चं वुड्ढापचायिनो ।
चत्तारो धम्मा वड्ढन्ति, आयु वण्णो सुखं बलं ।।१०९।।

अर्थात् स्वभावैले विनम्र वृद्धजनको सेवा गर्ने मानिसका आयु, वर्ण, सुख र बल यी चार कुरा संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण झन् बढेर जान्छन् ।

पापो पि पस्सति भद्रं, याव पापं न पच्चति ।
यदा च पच्चति पापं, अथ पापो पापानि पस्सति ।।११९।।

अर्थात् जबसम्म पाप परिपक्व हुँदेन तबसम्म पापीले पनि पापलाई राम्रो भलाइको रूपमा हेर्छ अनि जब उसका पाप संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण विस्तार भई पाक्दै, छिप्पिँदै जान्छ त्यस बेला बल्ल पापीले पापहरूलाई देख्छ ।

भद्रो वि पस्सति पापं, याव भद्रं न पच्चति ।
यदा च पच्चति भद्रं, अथ भद्रो भद्रानि पस्सति ।। १२०।।

अर्थात् भद्र मानिसले पनि त्यस बेलासम्म पुण्यलाई पापकै रूपमा देख्छ जुन बेलासम्म पुण्य राम्ररी परिपक्व हुँदैन । जब संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण पुण्य कार्यको फल पाक्न थाल्छ बल्ल उसले पुण्य कार्यलाई देख्छ ।

यं हि किच्चं अपविद्धं, अकिच्चं पन कयिरति ।
उन्नलानं पमत्तानं, तेसं वड्ढन्ति आसवा ।। २९२।।

अर्थात् जसले गर्नुपर्ने कामलाई छाडेर गर्न नहुने काम गर्छ । मैलो कसरले भरिएका त्यस्ता प्रमादीको आश्रव संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण बढेर जान्छ ।
‘

यं एसा सहते जम्मी, तण्हा लोके विसत्तिका ।
सोका तस्स पवड्ढन्ति, अभिवट्ठं व बीरणं ।।३३५।।

अर्थात् बारम्बार दुःख दिइरहने लालसा र तृष्णाले संसारमा जसलाई सताउँछ त्यस्तो मानिसका शोक संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण यसरी बढ्दै जान्छ कि जसरी धेरै पानी परेपछि बन्सो वा काँस प्रजातिको बिरण अर्थात् घाँस हल्किन्छ ।

वितक्कमतितस्स जन्तुनो, तिब्बरागस्स सुचानुपस्सिनो ।
भिय्यो तण्हा पवड्ढति, एस खो दल्हं बन्धनं ।। ३४९।।

अर्थात् सन्देहले हुँडलिएका/खल्बलिएका, तीव्र रागले भरिएका, जताततै शुभ नै शुभ (रमाइलो÷सुख) देख्ने मानिसको तिर्सना संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण झन्झन् बढेर जान्छ । त्यस्ता मानिसले आफ्नो बन्धनलाई अझै बढी कसेर दह्रिलो बनाइरहेका हुन्छन् ।

ते झायिनो साततिका, निच्चं दल्हपरक्कमा ।
फुसन्ति धीरा निब्बानं, योगक्खेमं अनुत्तरं ।।२३।।

अर्थात् जुन व्यक्ति निरन्तर ध्यानमा निमग्न हुन्छन्, सधैँ दृढ पराक्रम गर्छन् त्यस्ता धैर्यशाली मानिसले संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारणबेजोड योगक्षेम उत्तम कल्याण–स्वरूप निर्वाणको पद चुम्छन्/प्राप्त गर्छन् ।

मावमञ्ञेथ पापस्स, “न मन्तं आरररगमिस्सति” ।
उदबिन्दुनिपातेन, उदकुम्धो पी पूरति ।
बालो पूरति पापस्स, थोकंथोकम्पि आचिनं ।।१२१।।

अर्थात् म पापी छैन वा पापमा रत छैन त्यसैले ऊ मसँग आउने छैन भनेर कहीँल्यै पनि पापको अवहेलना गर्नु हुँदैन । किनकि जसरी पानीका थोपाथोपा चुहेर पूरै गाग्री भरिन्छ त्यसैगरी थोरैथोरै पाप सञ्चय गर्दै जाँदा संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण अज्ञानी मानिस त्यसले भरिन्छ ।

मावमञ्ञेथ पुञ्ञस्स, “न मन्तं आगमिस्सति” ।
उदबिन्दुनिपातेन, उदकुम्भो पि पूरति ।
पूरति धीरो पुञ्ञस्स, थोकंथोकम्पि आचिनं ।।१२२।।

अर्थात् मैले पुण्य कमाएको छैन वा म पुण्यमा रत छैन त्यसैले ऊ मसँग आउने छैन भनेर कहीँल्यै पनि पुण्यको अवहेलना गर्नुहुँदैन । किनकि जसरी पानीका थोपाथोपा चुहेर पूरै गाग्री भरिन्छ त्यसैगरी थोरैथोरै पुण्य सञ्चय गर्दै जाँदा संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण ज्ञानी मानिस त्यसले भरिन्छ ।

मनुजस्स पमत्तचारिनो, तण्हा वङ्ढति मालुवा विय ।
सो प्लवति हुराहुरं, फलं इच्छं व वनस्मिं वानरो ।।३३४।।

अर्थात् प्रमत्त भएर विषयमा विचरण गर्ने मानिसको तृष्णा संस्कार वा बीज विस्तार नियमका कारण‘मलुवा’ नामको लहरो झैँ बढ्दै जान्छ । फलहरू खोज्दै वनमा उफ्रिने वा फाल हाल्ने बाँदर जस्तै जन्म जन्मान्तरसम्म भड्किरहन्छ ।
धम्मपदका अन्य श्लोकका साथै त्रिपिटकका ग्रन्थहरूमा पनि भगवान्ले धम्मको संस्कार वा बीज विस्तारको शाश्वत नियमलाई उल्लेख गर्नुभएको छ । मोक्षका प्यासी साधकहरू स्वअध्ययनद्वारा यसबारे थप स्पष्ट हुन सक्नुहुन्छ ।